Σχέσεις

Όταν αγαπάς κάποιον που σε πληγώνει: γιατί μένουμε σε δυσλειτουργικές σχέσεις;

Γράφει η Άννα Βασιλάκη, Ψυχολόγος BSc, Ψυχολόγος Υγείας MSc, ΜΑ
Ψυχοθεραπεύτρια Οικογένειας και Ζεύγους
Ομαδική Ψυχοθεραπεύτρια (Yalom Institute)
Μέλος IARPP, AGPA

Εισαγωγή: Η αντίφαση του πόνου μέσα στην αγάπη

Ένας από τους πιο περίπλοκους και επώδυνους ψυχικούς γρίφους είναι να αγαπάς κάποιον που σε πληγώνει. Μπορεί να είναι ένας/μία σύντροφος που σε υποτιμά, ένας άνθρωπος που σε κάνει να αμφιβάλλεις για την αξία σου ή που προκαλεί συναισθηματικό πόνο επανειλημμένα, χωρίς φανερή διάθεση αλλαγής. Και όμως, συχνά μένουμε. Μένουμε παρόλο που υποφέρουμε. Γιατί; Ποιοι ψυχολογικοί μηχανισμοί μας κρατούν δεμένους σε σχέσεις που μας φθείρουν;

Αυτό το άρθρο εστιάζει στις βαθύτερες αιτίες που μπορεί να μας κάνουν να παραμένουμε σε δυσλειτουργικές σχέσεις και προσφέρει έναν υποστηρικτικό χώρο για αναγνώριση, κατανόηση και θεραπεία.

1. Ο φαύλος κύκλος της συναισθηματικής εξάρτησης

Η συναισθηματική εξάρτηση δεν είναι απλώς «ανάγκη για αγάπη» — είναι μια εσωτερική αίσθηση ότι δεν μπορούμε να ζήσουμε χωρίς τον άλλο. Σε αυτές τις περιπτώσεις, ο/η σύντροφος αποκτά σχεδόν σωτηριολογική σημασία. Μπορεί να μας πληγώνει, αλλά μας δίνει και στιγμές επιβεβαίωσης, ζεστασιάς ή “ειδικής σύνδεσης” που είναι πιθανό να γίνουν εθιστικές.

Σύμφωνα με έρευνα που δημοσιεύτηκε στο Journal of Social and Personal Relationships (2020), οι σχέσεις με έντονα συναισθηματικά σκαμπανεβάσματα μπορεί να δημιουργούν μια μορφή «συναισθηματικού εθισμού». Ο εγκέφαλος απελευθερώνει ντοπαμίνη όχι μόνο όταν δεχόμαστε αγάπη αλλά και όταν ζούμε την ένταση και την προσμονή μετά από συγκρούσεις. Έτσι, ενισχύεται ο φαύλος κύκλος.

Συμβουλή: Αν νιώθεις ότι ζεις με το “λίγο” του άλλου να είναι αρκετό και προσπαθείς να επιβιώσεις από συναισθηματικά αποθέματα που δεν σε γεμίζουν, ρώτησε τον εαυτό σου: «Ποια ανάγκη μου προσπαθώ να καλύψω μέσα από αυτό το άτομο;»

2. Ο ρόλος των παιδικών βιωμάτων και των μοτίβων αγάπης

Συχνά επιλέγουμε (ασυνείδητα) συντρόφους που αναπαράγουν οικεία σχήματα και μοτίβα από την παιδική μας ηλικία. Αν μεγαλώσαμε με γονείς που ήταν απρόβλεπτοι, επικριτικοί ή συναισθηματικά απόμακροι, τότε είναι πιθανό να ελκυόμαστε από παρόμοια πρότυπα στην ενήλικη ζωή.

Αυτό συμβαίνει γιατί, ο εγκέφαλος προσπαθεί να “θεραπεύσει” τα παλιά τραύματα μέσω της επανάληψης. Δηλαδή, ψάχνουμε τον “σωστό λάθος” άνθρωπο, με την ελπίδα ότι αυτή τη φορά θα καταφέρουμε να κερδίσουμε την αγάπη που κάποτε μας έλειψε.

Συμβουλή: Αν αναγνωρίζεις επαναλαμβανόμενα μοτίβα στις σχέσεις σου, ίσως βοηθήσει να δουλέψεις αυτά τα τραύματα με έναν ψυχολόγο που ειδικεύεται στη θεραπεία συναισθηματικών δεσμών (attachment theory).

3. Οι πεποιθήσεις και οι φόβοι που μας κρατούν παγιδευμένους

Αρκετές φορές παραμένουμε σε σχέσεις που μας πληγώνουν επειδή πιστεύουμε ότι:

«Δεν θα βρω κάποιον καλύτερο»

«Όλοι έχουν προβλήματα στις σχέσεις τους»

«Ίσως φταίω εγώ που συμπεριφέρεται έτσι»

«Η αγάπη απαιτεί θυσίες»

Αυτές οι σκέψεις είναι αποτέλεσμα εσωτερικευμένων πεποιθήσεων για την αγάπη και την αυτοαξία μας. Η χαμηλή αυτοεκτίμηση, ο φόβος της μοναξιάς και η ανάγκη για αποδοχή μπορεί να μας κρατούν δεμένους με ανθρώπους που δεν μας σέβονται ή δεν μας φροντίζουν συναισθηματικά.

Μελέτες υποστηρίζουν ότι άνθρωποι με χαμηλή αυτοεκτίμηση είναι πιο πιθανό να παραμένουν σε σχέσεις χαμηλής ποιότητας, επειδή πιστεύουν ότι δεν αξίζουν κάτι καλύτερο (Journal of Personality and Social Psychology 2017).

Συμβουλή: Άρχισε να παρατηρείς τον εσωτερικό σου διάλογο. Τι σου λες όταν σκέφτεσαι να φύγεις; Μήπως σε πείθεις ότι δεν έχεις άλλη επιλογή;

4. Το “δούναι και λαβείν”: επενδύουμε και μετά δυσκολευόμαστε να φύγουμε

Όσο περισσότερο χρόνο, συναισθηματική ενέργεια και προσπάθεια επενδύουμε σε μια σχέση, τόσο πιο δύσκολο γίνεται να την εγκαταλείψουμε. Πρόκειται για το φαινόμενο της «συναισθηματικής επένδυσης» ή αλλιώς “sunk cost fallacy”.

Ένας άνθρωπος μπορεί να πει:

«Έχω δώσει τόσο πολλά, δεν μπορώ να τα πετάξω όλα έτσι απλά…»

Κι όμως, το ερώτημα είναι: αξίζει να δίνεις συνεχώς, αν η άλλη πλευρά δεν προσπαθεί το ίδιο;

Συμβουλή: Ρώτησε τον εαυτό σου: αν ξεκινούσες σήμερα αυτή τη σχέση από την αρχή, με όσα γνωρίζεις πλέον, θα την επέλεγες;

5. Η ελπίδα ότι “θα αλλάξει”

Ίσως η πιο δυνατή ψευδαίσθηση που μας κρατά σε τοξικές σχέσεις είναι η ελπίδα της αλλαγής. Κρατιόμαστε από τις καλές στιγμές, από τις υποσχέσεις που δόθηκαν, από την αγάπη που πιστεύουμε ότι «υπάρχει κατά βάθος». Η ελπίδα είναι ανθρώπινη, αλλά όταν παρατείνεται χωρίς πράξεις και αλλαγές, γίνεται παγίδα.

Τι μπορείς να κάνεις;

Εάν αναγνωρίζεις τον εαυτό σου σε αυτές τις περιγραφές, δεν είσαι μόνος/μόνη. Είναι σημαντικό να θυμάσαι ότι η ψυχολογική εργασία χρειάζεται χρόνο, αλλά είναι απολύτως εφικτή.

Μερικά πρώτα βήματα:

Μίλησε: Εξομολογήσου σε ένα άτομο που εμπιστεύεσαι ή ζήτησε υποστήριξη από έναν ψυχολόγο.

Γράψε: Κράτα ημερολόγιο συναισθημάτων. Κατέγραψε τις στιγμές που ένιωσες πόνο, αμφιβολία ή απόρριψη.

Αξιολόγησε: Τι σου προσφέρει πραγματικά αυτή η σχέση και τι σου στερεί;

Θέσε όρια: Ξεκίνα να λες «όχι» σε συμπεριφορές που σε μειώνουν ή σε πληγώνουν.

Δούλεψε με την αυτοεκτίμηση σου: Μέσα από προσωπική δουλειά, θεραπεία ή ομάδες υποστήριξης.

Συμπέρασμα: Η αγάπη δεν πρέπει να πονάει

Μπορεί να αγαπάς κάποιον βαθιά, αλλά αν αυτός ο άνθρωπος σε πληγώνει συστηματικά, τότε είναι σημαντικό να ρωτήσεις τον εαυτό σου:

Είναι αυτή η αγάπη που θέλω να δίνω και να λαμβάνω;

Το να φεύγεις από μια σχέση που σε πονά δεν σημαίνει ότι απέτυχες. Σημαίνει ότι επιλέγεις εσένα. Ότι βάζεις όρια. Ότι διεκδικείς τη δική σου ψυχική υγεία.

Αν βρίσκεσαι σε μια τέτοια κατάσταση, μη διστάσεις να ζητήσεις βοήθεια. Η ψυχοθεραπεία θα σε βοηθήσει να καταλάβεις τα γιατί και να χτίσεις μια πιο υγιή σχέση πρώτα με τον εαυτό σου — και μετά με τους άλλους.

Η αγάπη δεν είναι αγώνας. Είναι σύνδεση, σεβασμός και φροντίδα. Και εσύ την αξίζεις.