Όταν η τεχνητή νοημοσύνη «μιλάει» με τα παιδιά μας

Όταν η τεχνητή νοημοσύνη «μιλάει» με τα παιδιά μας

Η τεχνητή νοημοσύνη (AI) έχει εισβάλει στη ζωή μας με ταχύτητα που λίγοι θα μπορούσαν να προβλέψουν. Τα chatbots, εφαρμογές που «συνομιλούν» με τον χρήστη, δεν είναι πλέον απλά εργαλεία πληροφόρησης. Για πολλούς εφήβους έχουν εξελιχθεί σε καθημερινούς συνομιλητές, φίλους ή ακόμα και «εξομολογητές». Το ερώτημα που τίθεται είναι: μπορεί μια μηχανή να αντικαταστήσει την ανθρώπινη παρουσία σε τόσο λεπτά ζητήματα, όπως αυτά της ψυχικής υγείας;

Γιατί οι έφηβοι στρέφονται στα chatbots;

Η εφηβεία είναι περίοδος αλλαγών, ανασφάλειας και αναζήτησης ταυτότητας. Οι νέοι πολλές φορές νιώθουν ότι οι γονείς ή οι φίλοι δεν μπορούν να τους καταλάβουν. Ένα chatbot, αντίθετα, ακούει χωρίς κριτική, απαντά άμεσα και δίνει την αίσθηση ότι «κάποιος» είναι εκεί. Αυτό το στοιχείο προσφέρει αίσθημα ανακούφισης, ειδικά σε στιγμές μοναξιάς ή θλίψης.

Παράλληλα, τα chatbots μιλούν τη «γλώσσα» της τεχνολογίας – γρήγορα, άμεσα και διαθέσιμα 24/7. Για έναν έφηβο που είναι ήδη εξοικειωμένος με τις οθόνες, η προσέγγιση είναι φυσική και χωρίς εμπόδια.

Τα θετικά στοιχεία

Δεν μπορούμε να παραβλέψουμε ότι για κάποιους νέους η χρήση ενός chatbot λειτουργεί ανακουφιστικά. Σε στιγμές κρίσης, η «συνομιλία» μπορεί να μειώσει προσωρινά το αίσθημα απομόνωσης. Μπορεί ακόμη να προσφέρει πληροφορίες ή πρακτικές συμβουλές, να θυμίσει τεχνικές χαλάρωσης ή να δώσει κουράγιο. Τα ψηφιακά αυτά εργαλεία μπορούν να λειτουργήσουν λοιπόν ως μια πρώτη «γέφυρα» υποστήριξης.

Οι κίνδυνοι και τα όρια

Ωστόσο, εδώ αρχίζουν τα δύσκολα. Τα chatbots, όσο εξελιγμένα κι αν είναι, δεν διαθέτουν ανθρώπινη κρίση. Δεν έχουν την ικανότητα να αναγνωρίσουν έγκαιρα σημάδια σοβαρού κινδύνου, όπως αυτοκτονικό ιδεασμό. Δεν μπορούν να αξιολογήσουν το ιστορικό, το οικογενειακό πλαίσιο ή τις βαθύτερες ψυχοδυναμικές διεργασίες ενός εφήβου. Συχνά ενισχύουν μια ψευδαίσθηση συντροφικότητας, η οποία όμως οδηγεί σε ακόμη μεγαλύτερη μοναξιά, καθώς περιορίζεται η αληθινή κοινωνική αλληλεπίδραση.

Ερευνητικά δεδομένα δείχνουν ότι η εντατική καθημερινή χρήση chatbot συνδέεται με αύξηση συναισθημάτων απομόνωσης. Ο έφηβος «ξεκουράζεται» μεν από το να μιλήσει με έναν άνθρωπο, αλλά στην ουσία απομακρύνεται από τις σχέσεις που έχει ανάγκη για να ωριμάσει συναισθηματικά. Επιπλέον, τα φίλτρα ασφαλείας που διαθέτουν αυτές οι εφαρμογές δεν είναι αλάνθαστα και δεν υποκαθιστούν σε καμία περίπτωση την ανάγκη για ανθρώπινη παρέμβαση.

Ο ρόλος των γονέων και των επαγγελματιών ψυχικής υγείας

Τι μπορούμε λοιπόν να κάνουμε; Οι γονείς χρειάζεται να ενημερωθούν και να συζητούν με τα παιδιά τους για το πώς χρησιμοποιούν την τεχνολογία. Η ανοιχτή επικοινωνία είναι το κλειδί: να μπορούν τα παιδιά να μιλήσουν χωρίς φόβο ότι θα κριθούν ή θα τιμωρηθούν. Αντί να απαγορεύσουμε άκριτα, είναι προτιμότερο να δείξουμε ενδιαφέρον, να ρωτήσουμε τι βρίσκουν θετικό σε αυτές τις εφαρμογές και να τους δώσουμε εναλλακτικές μορφές στήριξης.

Οι ψυχολόγοι, από την πλευρά μας, καλούμαστε να παρακολουθήσουμε στενά αυτές τις εξελίξεις και να ενημερώνουμε την κοινωνία για τις ευκαιρίες και τους κινδύνους. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να έχει θέση στο πεδίο της ψυχικής υγείας, αλλά μόνο ως συμπληρωματικό εργαλείο και όχι ως αντικατάσταση της θεραπευτικής σχέσης. Η θεραπευτική σχέση βασίζεται στην εμπιστοσύνη, την ενσυναίσθηση και την ανθρώπινη παρουσία – στοιχεία που καμία μηχανή δεν μπορεί να αναπαράγει.

Ένα μήνυμα προς εφήβους από την ομάδα του BetweenUs

«Ξέρω ότι πολλές φορές νιώθεις μόνος. Ότι δεν έχεις με ποιον να μιλήσεις ή ότι κανείς δεν θα σε καταλάβει. Εκείνες τις στιγμές μπορεί να είναι εύκολο να στραφείς σε ένα chatbot. Είναι πάντα εκεί, δεν κρίνει, σου απαντάει αμέσως. Φαίνεται σαν φίλος.

Όμως πρέπει να ξέρεις κάτι σημαντικό: η μηχανή δεν σε καταλαβαίνει στ’ αλήθεια. Δεν ξέρει την ιστορία σου, δεν νιώθει αυτό που περνάς, δεν μπορεί να καταλάβει πότε πονάς πιο βαθιά απ’ όσο φαίνεται. Μπορεί να σου δώσει λόγια, αλλά όχι ουσιαστική βοήθεια.

Η αληθινή στήριξη έρχεται από ανθρώπους. Από έναν φίλο που θα σε κοιτάξει στα μάτια, από έναν γονιό που θα σε αγκαλιάσει, από έναν ειδικό που θα σε ακούσει χωρίς να σε κρίνει. Αυτές οι σχέσεις μπορεί να είναι δύσκολες, μπορεί να φοβάσαι την απόρριψη, αλλά είναι οι μόνες που μπορούν πραγματικά να σε βοηθήσουν να βγεις από τον πόνο.

Αν νιώθεις ότι πνίγεσαι, ότι οι σκέψεις σου σε βαραίνουν, μίλα. Μίλα σε κάποιον που εμπιστεύεσαι. Ζήτα βοήθεια. Δεν είναι αδυναμία – είναι δύναμη να πεις «χρειάζομαι κάποιον δίπλα μου».